Шымкент қаласының XIX ғасырдағы этнографиялық ерекшеліктері

• Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы

XIX ғасырдағы Шымкент қаласы – Оңтүстік Қазақстан аймағындағы этникалық, мәдени және әлеуметтік үдерістер тоғысқан ірі орталықтардың бірі болды. Бұл кезеңде қала тек әскери-стратегиялық маңызға ие бекініс қана емес, сонымен қатар сауда, қолөнер, тұрмыс-салт дәстүрлері айқын көрінетін этнографиялық кеңістік ретінде қалыптасты.

Қаланың этникалық құрамы және көпмәдениетті ортасына тоқталар болсақ, XIX ғасырда Шымкент халқы этникалық жағынан алуан түрлі болды. Қала тұрғындарының негізгі бөлігін қазақтар құраса, олармен қатар өзбектер, татарлар, қырғыздар, тәжіктер және кейінірек орыс қоныстанушылары өмір сүрді. Мұндай этникалық көптүрлілік қаланың тұрмыс-тіршілігіне, киім кию үлгілеріне, тілдік ортаға және әдет-ғұрыптарға тікелей әсер етті.

Қазақ халқы негізінен көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанғанымен, Шымкент маңында отырықшылыққа бейімделген қауым қалыптасты. Бұл жағдай қазақтардың дәстүрлі мәдениеті мен қалалық мәдениеттің өзара ықпалдасуына себеп болды.

Тұрмыс-тіршілік және шаруашылық ерекшеліктерін сөз етер болсақ, XIX ғасырдағы Шымкент тұрғындарының негізгі кәсібі – егіншілік, мал шаруашылығы және сауда болды. Қала айналасында суармалы егіншілік дамып, бидай, тары, арпа өсірілді. Ал мал шаруашылығы ет, сүт өнімдерімен қала халқын қамтамасыз етті.

Шымкент Ұлы Жібек жолының тармақтарында орналасқандықтан, сауда-саттық ерекше дамыды. Қалалық базарлар тек экономикалық емес, сонымен қатар әлеуметтік және мәдени қарым-қатынастардың орталығы қызметін атқарды. Мұнда түрлі халықтардың тұрмыс салты, мінез-құлқы мен дәстүрлері тоғысты.

Енді, жергілікті халықтың киім үлгілері мен материалдық мәдениетіне аз-кем назар аударайық. XIX ғасырда Шымкент тұрғындарының киім кию мәдениеті этникалық ерекшеліктерді айқын көрсетті. Қазақтар шапан, тақия, сәукеле, мәсі мен кебіс кисе, өзбек халқының кең пішінді халаттары мен белбеулері кең таралды. Киімдер көбіне табиғи маталардан – жүн, мақта, жібек пен былғарыдан тігілді.

Қолөнер саласы да жоғары деңгейде дамыды. Ұсталық, зергерлік, тері өңдеу, қыш жасау сияқты кәсіптер күнделікті тұрмыста кең қолданылды. Әсіресе, зергерлік бұйымдар тек әсемдік үшін емес, әлеуметтік мәртебені білдіретін этнографиялық нышан ретінде танылды.

Әлбетте, мұндай ерекшеліктер тұрғындардың рухани өмірі мен салт-дәстүріне де әсер етпей қоймады. Шымкенттің XIX ғасырдағы рухани өмірінде ислам діні маңызды орын алды. Мешіттер мен медреселер білім мен тәрбиенің орталығы болды. Діни мерекелер, салт-жоралғылар халықтың күнделікті өмірімен тығыз байланыста өтті.

Сонымен қатар, қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптары – бесікке салу, тұсаукесер, қыз ұзату, ас беру сияқты рәсімдер кеңінен сақталды. Бұл салттар қала тұрғындарының этникалық жадын сақтауға және ұрпақ сабақтастығын жалғастыруға ықпал етті.

Қорытындылай келсек, XIX ғасырдағы Шымкент қаласының этнографиялық ерекшеліктері – оның көпэтносты құрылымында, тұрмыс-тіршілік үлгілерінде, материалдық және рухани мәдениетінде айқын көрініс тапты. Бұл кезеңдегі Шымкент – дәстүр мен жаңашылдық, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің үйлескен ерекше тарихи-этнографиялық кеңістігі болды. Қаланың өткен замандағы осы бай мұрасы бүгінгі кездегі де Шымкенттің мәдени болмысының негізін құрап отыр десек болады.

Динара ҚОСМҰРАТ

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің кіші ғылыми қызметкері