ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТА ТЕҢГЕНІҢ ТАРИХЫ
- Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы
Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің «Шым қала» тарихи-мәдени кешенінің көрме залында «Ұлттық валюта – төл теңге» деп аталған көрме қойылды. Аталған көрме 15 қараша – Теңге күніне орай жасақталып, музейге келуші туристердің назарына ұсынылып отыр. Көрмеге төл теңгеміздің алғаш айналымға ендірілген сәтінен бергі валютамыздың түрлі банкота нұсқаларынан бастап, монеталардың да түрлері, сондай-ақ Шымкент қаласы аумағынан табылған ежелгі кезеңдерден жеткен теңгелер қойылып отыр.
Аталған көрменің әзірленіп, келушілер назарына ұсынылуына орай ұлттық валютамыз – теңгенің тарихы туралы тоқталсақ дейміз. Қазақстанның тәуелсіздік тарихымен қатар аталып жүретін ең маңызды белестердің бірі – ұлттық валюта теңгенің айналымға енгізілуі. Теңге – елдің экономикалық дербестігін айқындайтын басты нышандардың бірі, мемлекеттіліктің айқын көрінісі.
Қазақстан Республикасы 1991 жылы тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, біртұтас кеңестік рубль аймағында болу ел экономикасына қиындықтар туғызды. Инфляция шарықтап, ақша айналымы әлсізденді. Өз валютасының қажеттілігі күн тәртібіне шықты. Экономикалық тәуелсіздікті нығайту үшін ұлттық валюта енгізу – уақыт талабы болды.
Ұлттық валютаны дайындау құпия түрде, ерекше жағдайларда жүргізілді.
1992 жылы белгілі дизайнер-суретшілер Т. Сүлейменов, М. Әлин, А. Сәрсенбай және басқа да мамандар банкноттардың алғашқы үлгілерін жасап шықты. Ал банкноттар Ұлыбританияның «Harrison & Sons» фабрикасында басылды.
Әр банкнот ұлттық тарих пен мәдениетті бейнелейтін тұлғалар мен ою-өрнектер арқылы безендірілді. Бұл — жаңа мемлекеттің рухани дүниесін көрсетудің маңызды қадамы болды.
1993 ЖЫЛҒЫ 15 ҚАРАША – ТЕҢГЕНІҢ ТУҒАН КҮНІ
1993 жылы 15 қарашада Қазақстанда ұлттық валюта – теңге ресми түрде айналымға енгізілді. 1000 рубль 1 теңгеге ауыстырылып, елдің қаржы жүйесі жаңа кезеңге өтті. Осы күн бүгінде Ұлттық валюта күні және Қазақстан қаржы саласы қызметкерлерінің кәсіби мерекесі ретінде аталып өтеді.
«Теңге» сөзі ежелгі түркі халықтарының күміс ақшаларын білдіретін «таньга», «динге» сөздерінен шыққан. Яғни атаудың өзі тарихи тамырдан нәр алады.
Жылдар өте теңге бірнеше рет жаңартылып, қорғаныс деңгейі арттырылды:
* 1994–1998 жж. – алғашқы банкноттар мен тиындар айналымда болды.
* 1999 ж. – теңге еркін айырбас бағамына жіберілді.
* 2006 ж. – жаңа дизайндағы банкноттар шықты.
* 2011–2020 жж. – жетілдірілген, жоғары деңгейде қорғалған жаңа сериялар енгізілді.
Сонымен қатар, Қазақстанда өз банкнота фабрикасы мен монета сарайы жұмыс істейді.
Қазір теңге – Қазақстан экономикасының тұрақты әрі маңызды құралы. Ол тек қаржы айналымының емес, ұлттық бірегейліктің де бір бөлігі.
Ұлттық валюта – кез келген мемлекет үшін егемендіктің басты белгісі. Теңгенің тарихы – тәуелсіз Қазақстанның қалыптасу жолының бір бөлігі, экономикалық тұрақтылыққа апарар үлкен қадам. Сондықтан 15 қараша – теңгенің ғана емес, ел тәуелсіздігінің нығайған күні.
Айдана СМАЙЛОВА,
«Шымкент қалалық музейлер бірлестігі» МКҚК экскурсия жетекшісі