ШЫМКЕНТ ПЕН САЙРАМ ӨҢІРІНІҢ ТАРИХЫНДАҒЫ ЕЖЕЛГІ ҚАҢЛЫ (КАНГЮЙ) МӘДЕНИЕТІНІҢ ОРНЫ

Осы мақала арқылы ежелгі Қаңлы (Кангюй) мемлекетінің (б.з.д. ІІ ғ. – б.з. V ғ.) тарихы мен мәдениеті, оның Оңтүстік Қазақстан аумағындағы тарихи-мәдени үдерістердегі орны қарастырдық. Шымкент қаласы мен Сайрам өңіріндегі археологиялық ескерткіштерді зерттеу негізінде ежелгі халықтың шаруашылығы, материалдық мәдениеті және аймақтың тарихи дамуы туралы мәліметтерді талқыладық. Сонымен қатар, археологиялық мұраны сақтау, ғылыми тұрғыдан зерделеу және оны тарихи-мәдени айналымға енгізу мәселелеріне назар аударуға тырыстық.

Қазақстанның оңтүстік өңірі ежелгі дәуірден бастап түрлі тарихи-мәдени үдерістер тоғысқан маңызды аймақтардың бірі болып саналады. Сырдария өзені алабы, Арыс өзені бойы және Қаратау жоталарына іргелес аумақтар ежелгі тұрғындардың қоныстануына, егіншілік пен мал шаруашылығының дамуына, сондай-ақ көрші аймақтармен мәдени және экономикалық байланыстардың қалыптасуына қолайлы жағдай туғызды. Осы аумақта өмір сүрген тарихи бірлестіктердің ішінде Қаңлы мемлекетінің орны ерекше.

Қаңлы мемлекеті туралы мәліметтер ежелгі қытай жазба деректерінде кездеседі. Қытай жылнамаларындағы Кангюй атауы ғылыми әдебиетте қазақ тіліндегі Қаңлы атауымен байланысты қарастырылады. Қаңлы бірлестігінің тарихы б.з.д. II ғасырдан бастап жазба деректерде көрініс табады. Оның саяси тарихын, шаруашылығын және мәдениетін зерттеуде жазба мәліметтермен қатар археологиялық материалдардың маңызы зор.

Шымкент қаласы мен Сайрам өңірі орналасқан  Қаңлы дәуірінің тарихи-мәдени мұрасын зерттеуде маңызды орын алады. Бұл аймақтағы ежелгі қоныстар, қорымдар және басқа да археологиялық нысандар халықтың тұрмыс-тіршілігін, мәдени байланыстарын және аймақтың тарихи дамуын зерделеуге мүмкіндік береді.

Зерттеудің мақсаты – Қаңлы мәдениетінің Шымкент пен Сайрам өңірінің ежелгі тарихындағы орнын археологиялық және тарихи деректер негізінде қарастыруды көздейді. Зерттеудің міндеттері:

– Қаңлы мемлекетінің тарихи дамуы мен мәдени ерекшеліктерін сипаттау;

– Шымкент және Сайрам өңіріндегі археологиялық зерттеулердің маңызын көрсету;

– ежелгі қоныстар мен жерлеу ескерткіштерінің тарихи-мәдени құндылығын айқындау;

– өңірдің археологиялық мұрасын сақтау және одан әрі зерттеу мәселелерін қарастыру.

Алтынтөбе мекенжұрты, III-V ғғ.

 

Қаңлы мемлекетінің тарихи-мәдени сипаты

Қаңлы мемлекеті ежелгі Қазақстан тарихындағы маңызды саяси бірлестіктердің бірі болды. Жазба деректерде оның аумағы Орта Азияның шығыс бөлігімен және Сырдария өңірімен байланыстырылады. Дегенмен мемлекет шекаралары мен саяси ықпалы әр кезеңде өзгеріп отырғандықтан, оның аумағын қазіргі әкімшілік шекаралармен дәлме-дәл сәйкестендіруге болмайды.

Қаңлы қоғамының шаруашылық негізін мал шаруашылығы мен егіншілік құрады. Өзен аңғарлары мен суармалы жерлерде егіншілік дамыса, кең жайылымдар мал өсіруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар қолөнер, қыш ыдыс жасау, металл өңдеу және айырбас саудасы да халықтың экономикалық өмірінде маңызды рөл атқарды.

Қаңлы дәуірінің материалдық мәдениеті археологиялық қазбалар барысында табылған қыш ыдыстар, еңбек құралдары, әшекей бұйымдар, қару-жарақ және жерлеу құрылыстары арқылы зерттеледі. Бұл олжалар ежелгі тұрғындардың күнделікті тұрмысын, технологиялық дағдыларын және мәдени байланыстарын анықтауға көмектеседі.

Қазақстанның оңтүстігінде Қаңлы мемлекетімен байланысты археологиялық ескерткіштер бірнеше мәдени-тарихи топ аясында қарастырылады. Олардың қатарында Қауыншы және Отырар-Қаратау мәдениеттері бар. Бұл археологиялық мәдениеттердің таралу аймақтары, мерзімделуі және жергілікті ерекшеліктері Оңтүстік Қазақстанның ежелгі тарихын түсіндіруде маңызды. Алайда археологиялық мәдениетті белгілі бір халықпен немесе саяси бірлестікпен толықтай теңестіру үшін қосымша дәлелдер қажет.

Көкбұлақ мекенжұрты, I-IV ғғ.

 

Шымкент өңіріндегі Қаңлы дәуірінің археологиялық мұрасы

Қазіргі Шымкент қаласы мен оның айналасындағы аумақ ежелгі дәуірден бастап адам қоныстанған тарихи кеңістіктің құрамына кірді. Өңірдің географиялық орналасуы, өзен аңғарларына жақындығы және табиғи ресурстары ежелгі тұрғындардың шаруашылық жүргізуіне қолайлы жағдай қалыптастырды.

Шымкент өңіріндегі археологиялық ескерткіштерді зерттеу аймақтың әртүрлі тарихи кезеңдердегі даму ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Қала аумағындағы және оған жақын орналасқан ежелгі қоныстардан табылған материалдар Оңтүстік Қазақстандағы отырықшы және жартылай отырықшы мәдениеттердің қалыптасу үдерістерін зерделеуде маңызды.

Бұл бағыттағы зерттеулерде Жуантөбе қалашығы секілді ескерткіштердің орны ерекше. Аталған нысаннан табылған археологиялық материалдар ежелгі тұрғындардың тұрмысы мен мәдениетін зерттеуге мүмкіндік береді. Ғылыми жарияланымдарда Жуанстөбе қалашығынан табылған құмыра және басқа да керамикалық бұйымдар қарастырылған. Зерттеушілер бұл материалдарды Қаңлы дәуіріндегі мәдени-тарихи үдерістермен байланыстыра талдайды.

Шымкент маңындағы Алтынтөбе секілді археологиялық нысандар да өңірдің ежелгі тарихын зерттеуде маңызды. Мұндай ескерткіштерден алынған қыш ыдыстар, тұрмыстық бұйымдар және жерлеу рәсімдеріне қатысты деректер ежелгі тұрғындардың шаруашылығын, дүниетанымын және әлеуметтік қатынастарын қалпына келтіруге көмектеседі.

Археологиялық материалдарды зерттеу барысында ескерткіштердің орналасуы, мәдени қабаттары, құрылыс қалдықтары мен табылған заттардың өзара байланысы ескерілуі тиіс. Бұл тәсіл нақты бір нысанның мерзімін анықтап қана қоймай, оның өңірлік тарихи үдерістердегі орнын айқындауға мүмкіндік береді.

Шымкент аумағындағы Қаңлы дәуіріне қатысты зерттеулердің тағы бір маңызды бағыты – археологиялық ескерткіштерді қазіргі қала құрылысы жағдайында қорғау. Қала аумағының кеңеюі ежелгі қоныстар мен қорымдардың сақталуына әсер етуі мүмкін. Сондықтан, археологиялық барлау, ескерткіштердің шекараларын нақтылау, ғылыми құжаттама жүргізу және қорғау шараларын ұйымдастыру өзекті болып табылады.

Ұлықтөбе мекенжұрты, б.з.д. II-I ғғ., I-IV ғғ.

 

Сайрам өңірінің ежелгі тарихы және Қаңлы мәдениеті

Сайрам өңірі Оңтүстік Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасында ерекше орын алады. Қазіргі Сайрам қалашығының тарихи дамуы бірнеше дәуірді қамтиды. Ол ортағасырлық жазба деректерде Испиджаб атауымен белгілі қаламен сәйкестендіріледі. Археологиялық зерттеулер Сайрамның ұзақ уақыт бойы маңызды қоныс және қалалық мәдениет орталығы болғанын көрсетеді.

Алайда, Сайрамның ортағасырлық қала ретіндегі тарихын Қаңлы дәуірімен тікелей теңестіруге болмайды. Қаңлы дәуіріне қатысты тарихи мәселелерді зерттегенде осы өңірдегі ежелгі қоныстар мен археологиялық кешендердің нақты мерзімін анықтау маңызды. Сайрамның кейінгі қалалық дамуы мен оның айналасындағы ежелгі қоныстану үдерістері бір-бірімен байланысты болғанымен, олардың әрқайсысы жеке археологиялық деректер арқылы қарастырылуы қажет.

Сайрам мен Шымкент қалашықтарында жүргізілген археологиялық зерттеулер Оңтүстік Қазақстандағы тарихи қоныстану жүйесін зерделеуге елеулі үлес қосты. Б.Ә. Байтанаев бастаған зерттеулер барысында аймақтағы археологиялық нысандардың тарихы, мәдени қабаттары және материалдық мұрасы қарастырылды. Бұл зерттеулер өңірдің ежелгі дәуірден орта ғасырларға дейінгі тарихи дамуын кешенді түрде түсіндіруге негіз болады.

Сайрам өңірінің географиялық орналасуы да оның тарихи маңызын арттырды. Өңір Сырдария алабына, Арыс өзенінің аңғарына және Қаратау мен Тянь-Шаньның батыс сілемдеріне жақын орналасқан. Мұндай табиғи-географиялық жағдай халықтың шаруашылық қызметіне, көрші аймақтармен байланысына және кейінгі қалалық орталықтардың қалыптасуына ықпал етті.

Қаңлы дәуіріне қатысты археологиялық материалдарды Сайрамның кейінгі тарихи ескерткіштерімен салыстыра зерттеу аймақтағы мәдени сабақтастық мәселесін тереңірек қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте сабақтастықты тек географиялық жақындыққа сүйеніп анықтамай, керамика, құрылыс дәстүрлері, жерлеу рәсімдері және басқа да археологиялық белгілер арқылы дәлелдеу қажет.

 

Қаңлы дәуірінің материалдық мәдениеті және шаруашылығы

 

Қаңлы дәуірінің материалдық мәдениетін зерттеуде керамикалық бұйымдар маңызды дерек көзі болып саналады. Қыш ыдыстардың пішіні, жасалу техникасы, өрнектері және қолданылу ерекшеліктері ежелгі тұрғындардың тұрмысын, өндірістік дағдыларын және мәдени байланыстарын анықтауға көмектеседі.

Керамикамен қатар археологиялық қазбалар барысында табылған еңбек құралдары, металл бұйымдар, әшекейлер мен тұрмыстық заттар да тарихи зерттеулер үшін құнды. Олардың жасалу технологиясы мен таралу аймағын салыстыру ежелгі қоғамдағы қолөнердің даму деңгейін және әртүрлі аймақтар арасындағы байланысты түсіндіруге мүмкіндік береді.

Қаңлы дәуіріндегі шаруашылық жүйесі табиғи ортаға бейімделген сипатта болды. Өзен аңғарларындағы егіншілік пен мал шаруашылығы бірін-бірі толықтырып, халықтың азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне жағдай жасады. Қолайлы аумақтарда тұрақты қоныстар қалыптасып, олардың маңында шаруашылыққа қажетті өндірістік қызмет түрлері дамыды.

Жерлеу ескерткіштері де Қаңлы дәуірінің мәдениетін зерттеуде маңызды орын алады. Қорымдардан табылған заттар мен жерлеу құрылыстары қоғамның дүниетанымы, жерлеу дәстүрлері және әлеуметтік айырмашылықтары туралы мәлімет береді. Сонымен бірге Оңтүстік Қазақстандағы кейбір жерлеу кешендерінен табылған бұйымдар көрші халықтармен мәдени байланыстар болғанын көрсетеді.

Мұндай деректерді кешенді талдау арқылы Шымкент пен Сайрам өңіріндегі ежелгі тұрғындардың материалдық мәдениетінің ерекшеліктерін, шаруашылық құрылымын және аймақаралық байланыстарын анықтауға болады.

 

Қаңлы мұрасын зерттеудің тарихи маңызы және сақтау мәселелері

 

Қаңлы дәуірінің археологиялық ескерткіштері Оңтүстік Қазақстанның ежелгі тарихын қалпына келтіруде маңызды дерек көзі болып табылады. Олар мемлекеттің тарихи дамуын, шаруашылық жүйесін, материалдық мәдениетін және көрші аймақтармен байланыстарын зерттеуге мүмкіндік береді.

Шымкент пен Сайрам өңіріндегі археологиялық нысандарды зерттеу тек ежелгі дәуірдің тарихын түсінумен шектелмейді. Бұл жұмыстар аймақтың ұзақ мерзімді тарихи дамуын, қоныстану жүйесінің өзгеруін және кейінгі қалалық мәдениеттің қалыптасу алғышарттарын зерделеуге жағдай жасайды.

Қазіргі уақытта археологиялық мұраны сақтау мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Қала құрылысы, жер жұмыстарын жүргізу және табиғи факторлар археологиялық нысандардың сақталуына қауіп төндіруі мүмкін. Осыған байланысты ескерткіштерді түгендеу, олардың шекараларын нақтылау, археологиялық карталарды жаңарту және ғылыми құжаттамасын жүйелеу маңызды.

Сонымен қатар, археологиялық зерттеулердің нәтижелерін музей қорларында сақтау, ғылыми жарияланымдар арқылы айналымға енгізу және қоғамға түсіндіру жұмыстарының маңызы зор. Тарихи мұраны ғылыми негізде таныстыру өңір тұрғындарының тарихи санасын қалыптастыруға және мәдени туризмнің дамуына ықпал ете алады.

Қаңлы дәуірінің ескерткіштерін сақтау мен зерттеуде археологтар, тарихшылар, музей қызметкерлері және мәдени мұраны қорғау мекемелерінің өзара ынтымақтастығы қажет. Мұндай кешенді жұмыс археологиялық мұраның ғылыми құндылығын сақтап, оны келешек ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік береді.

Қаңлы мемлекеті Қазақстанның оңтүстігіндегі ежелгі тарихи үдерістердің маңызды қатысушыларының бірі болды. Оның тарихы мен мәдениетін зерттеу Оңтүстік Қазақстан аумағындағы ежелгі қоғамның саяси, экономикалық және мәдени дамуын түсінуге мүмкіндік береді.

Шымкент пен Сайрам өңіріндегі археологиялық ескерткіштер аймақтың көне дәуірден бастап ұзақ тарихи даму жолын зерделеуде маңызды орын алады. Ежелгі қоныстардан, қорымдардан және басқа да археологиялық кешендерден алынған материалдар тұрғындардың шаруашылығын, материалдық мәдениетін және көрші аймақтармен байланыстарын анықтауға мүмкіндік береді.

Сонымен бірге, Сайрамның кейінгі ортағасырлық тарихын Қаңлы дәуірінен ажырата қарастырып, әр кезеңнің ерекшеліктерін нақты археологиялық және жазба деректер негізінде анықтау қажет. Осындай ғылыми тәсіл аймақтың тарихи дамуын дәл әрі жан-жақты түсіндіруге жағдай жасайды.

Қорытындылай келе, Қаңлы дәуірінің мұрасын зерттеу Шымкент пен Сайрам өңірінің ежелгі тарихын толықтырумен қатар, археологиялық ескерткіштерді сақтау, олардың ғылыми құндылығын бағалау және тарихи-мәдени мұраны келешек ұрпаққа жеткізу міндеттерімен тығыз байланысты.

 

Байсұлтан ТАЛХАТ

Ғылыми қызметкер

 

Көрнекі фотосуретте Алтынтөбе мекенжұрты (III-V ғғ.)