ЖЫЛҚЫ ӘБЗЕЛДЕРІНІҢ ЖИЫНТЫҒЫ – ЕР-ТҰРМАН
- Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы
Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде жылқының орны ерекше. «Ер қанаты – ат» деп бағалаған халқымыз үшін жылқы көлік қана емес, еркіндік пен мәрттіктің, елдік пен көшпелі өмір салтының символы болған. Атқа міну мәдениетінің ажырамас бөлігі – жылқы әбзелдері. Соның ішінде, ер-тұрман – халқымыздың тұрмыс-тіршілігі, қолөнері мен эстетикалық талғамын бойына жинақтаған құнды мәдени мұра.
Ер-тұрман – атты ерттеп мінуге және оны басқаруға арналған өзара байланысты әбзелдер жиынтығы. Оның құрамына ер, тоқым, терлік, айыл, үзеңгі, құйысқан, өмілдірік, жүген, тізгін-шылбыр, қамшы және басқа да жабдықтар кіреді. Әрбір әбзелдің өзіндік қызметі бар.
Ер – ат әбзелдерінің негізгі бөлігі
Ер-тұрманның ең басты бөлігі – ер. Ол ат үстінде адамның орнықты әрі қауіпсіз отыруына мүмкіндік береді. Қазақ ерлері жасалу ерекшелігіне қарай бірнеше түрге бөлінген. Соның ішінде қазақ ері, құранды ер, ашамай ер секілді түрлері белгілі. Ердің қаңқасы негізінен ағаштан жасалып, сыртқы бөлігі былғары, тері, киіз немесе барқыт сияқты материалдармен қапталған. Кейбір сәнді ерлер күміс, жез және басқа да металдармен әшекейленген.
Ер жасау – үлкен шеберлікті қажет ететін кәсіп. Ағаш шебері ердің негізгі қаңқасын дайындаса, өрімші, ұста және зергерлер оның өзге бөлшектерін жасап, көркемдік безендіру жұмыстарын атқарған. Осылайша бір ғана ер-тұрман бірнеше қолөнер саласының тоғысқан үлгісіне айналған.
Ерді толықтыратын әбзелдер
Ердің астына аттың арқасын қорғау үшін тоқым мен терлік салынған. Ал ерді аттың денесіне мықтап бекіту үшін айыл қолданылған. Үзеңгі ат үстіндегі адамның тепе-теңдігін сақтап, атқа міну мен түсуін жеңілдеткен. Музейлік деректерде үзеңгі ат үстінде нық отыруға мүмкіндік беретін маңызды әбзел ретінде сипатталады.
Құйысқан ердің артқа сырғып кетпеуін қамтамасыз етсе, өмілдірік ердің алға жылжып кетуіне жол бермеген. Ал жүген аттың басына кигізіліп, оны басқаруға мүмкіндік берген. Жүгеннің құрамында желкелік, милық, кеңсірік, сағалдырық, сулық, ауыздық және тізгін-шылбыр секілді бөліктер болады.
Қамшы да ат әбзелдерінің маңызды элементтерінің бірі саналған. Ол ат айдауға арналған құрал ғана емес, қазақ қоғамында өзіндік мәні бар мәдени бұйым ретінде қалыптасқан.
Ер-тұрман – қолөнер мен ұлттық эстетиканың көрінісі
Қазақ шеберлері ер-тұрманды тек тұрмыстық қажеттілік үшін жасап қоймай, оны көркем өнер туындысы деңгейіне жеткізген. Сәнді ерлердің бетіне ұлттық ою-өрнектер түсіріліп, күміс әшекейлер, жез қаптырмалар, сүйек пен былғарыдан жасалған өрнекті бөлшектер қолданылған.
Ер-тұрманның безендірілуі оның иесінің әлеуметтік жағдайын, талғамын және қандай ортаға арналғанын да аңғартқан. Күнделікті тұрмысқа арналған әбзелдер қарапайым жасалса, салтанатты жиындарға, ас-тойға немесе ұзатылатын қызға арналған ат әбзелдері ерекше сәнделген. Ал жауынгерлік мақсаттағы ер-тұрман беріктігімен ерекшеленген.
Сондықтан, ер-тұрманды зерттеу арқылы қазақ халқының дәстүрлі қолөнерімен қатар, көшпелі қоғамның тұрмысын, әлеуметтік мәдениетін және жылқыға деген ерекше қарым-қатынасын тануға болады.
Музейдегі тарихи жәдігер
Бүгінде ер-тұрманның көне және дәстүрлі үлгілері еліміздің музей қорларында сақталып, келушілерге халқымыздың атқа міну мәдениеті мен қолөнер дәстүрінен сыр шертеді. Музей экспозицияларында ер-тоқыммен бірге жүген, үзеңгі, құйысқан, өмілдірік, айыл және басқа да ат әбзелдерін көруге болады.
Ер-тұрман жасау дәстүрі Қазақстанның материалдық емес мәдени мұрасының ұлттық тізіміне енгізілген. Бұл – ата-бабадан жеткен дәстүрлі қолөнерді, шеберлік пен мәдени құндылықтарды сақтаудың маңыздылығын көрсетеді.
Қазақ үшін ат – еркіндіктің белгісі болса, ер-тұрман – сол еркіндікті жүзеге асырған дала мәдениетінің бірегей көрінісі. Бүгінгі музейлерде сақталған әрбір ер-тұрман – өткен дәуірдің тұрмысынан ғана емес, ата-бабамыздың шеберлігі мен дүниетанымынан сыр шертетін тарихи жәдігер.
Ер-тұрман – ұлттың атқа міну мәдениетін, дәстүрлі қолөнерін және тарихи жадын тоғыстырған құнды мұра. Оны сақтау – өткенді құрметтеп, ұлттық мәдениетті келер ұрпаққа жеткізудің маңызды жолы.
Динара Қосмұрат
«Шым қала» тарихи-мәдени кешені бөлімінің кіші ғылыми қызметкері
Көрнекі фотосуретте қазақтың дәстүрлі ер-тұрман әбзелдерінің жиынтығы. Ер, тоқым, үзеңгі, жүген, құйысқан, өмілдірік және өзге де ат әбзелдері – халқымыздың атқа міну мәдениеті мен дәстүрлі қолөнерінің құнды үлгілері.