КӨНЕ ШЫМКЕНТ ПЕН САЙРАМНАН ТАБЫЛҒАН АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘДІГЕРЛЕР

• Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы

Шымкент пен оның іргесіндегі Сайрам — Қазақстанның ғана емес, Орталық Азияның ең көне мәдени ошақтарының бірі. Бұл өңірдегі археологиялық қазба жұмыстары тарихтың терең қабаттарынан сыр шертетін бірегей жәдігерлерді жарыққа шығарды. Төменде осы екі көне шаһардан табылған маңызды археологиялық олжаларға шолу ұсынамыз.

 

Көне Шымкент: 2200 жылдық тарих айғақтары

Шымкент қаласының дәл орталығында орналасқан «Ескі қалашық» (Цитадель) — археологтар үшін нағыз қазына. Зерттеулер нәтижесінде қаланың іргетасы бұдан 2200 жыл бұрын қаланғаны дәлелденді.

 

Негізгі жәдігерлер:

1)Қыш бұйымдар мен керамика: Қазба жұмыстары кезінде біздің заманымызға дейінгі II ғасырға жататын құмғандар, тостағандар мен астық сақтайтын ірі көзелер табылды. Олардың жасалу технологиясы сол заманда-ақ қолөнердің жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

2) Тұрғын үй қалдықтары: Қаланың бекініс қабырғалары мен шикі кірпіштен өрілген үй орындары табылды. Бұл Шымкенттің ежелден-ақ дамыған инфрақұрылымы бар бекініс-қала болғанын айғақтайды.

3) Тиындар мен қару-жарақ: Қарахан дәуірі мен Темір әулеті кезеңіне тиесілі мыс тиындар, жебе ұштары мен шаруашылық құралдары қаланың сауда орталығы болғанын дәлелдейді.

 

Сайрам (Испиджаб): Ұлы Жібек жолының жауһары

Сайрам — орта ғасырлардағы атақты Испиджаб қаласының орны. Бұл шаһар «Ақ қала» деген атпен танымал болып, Ұлы Жібек жолындағы ірі сауда және діни орталық қызметін атқарған.

 

Маңызды олжалар:

1) Жеделдік (архитектуралық) фрагменттер: Көне мешіттер мен медреселердің орнынан табылған күйдірілген кірпіштер, оюланған терракоталар. Әсіресе, Х-XII ғасырларға тән өсімдік тектес оюлармен безендірілген қыштар ерекше мәнге ие.

2) Су құбырлары (Кәріз жүйесі): Сайрамнан табылған қыш құбырлар кешені орта ғасырларда қаланың сумен қамту және кәріз жүйесінің өте жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.

3) Шыны бұйымдар мен әшекейлер: Археологтар Ираннан, Қытайдан және Византиядан әкелінген шыны ыдыстардың сынықтарын тапқан. Бұл Испиджабтың халықаралық саудадағы рөлін айқындай түседі.

4) Тас мүсіндер мен құлпытастар: Көне түркі дәуіріне жататын балбал тастар мен ислам дәуірінің алғашқы кезеңіне тән араб графикасымен қашалған құлпытастар.

Шымкент пен Сайрам — көшпелі және отырықшы мәдениеттің тоғысқан жері. Мұндағы табылған әрбір қыш сынығы мен тиын Оңтүстік Қазақстанның ерте заманнан-ақ өркениеттің орталығы болғанын айғақтайды.

Бұл археологиялық мұраларды зерттеу әлі де жалғасуда. Бүгінде табылған жәдігерлердің басым бөлігі Шымкенттегі «Цитадель» музей кешенінде және Оңтүстік Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінде сақтаулы тұр.

 

Динара ҚОСМҰРАТ

Шымкент қалалық музейлер бірлестігі МКҚК қарасты «Шым қала» тарихи – мәдени кешені бөлімінің кіші ғылыми қызметкері