Қазақтың киелі музыкалық аспабы – қобыз

• Шымкент қаласы, Әл-Фараби ауданы

Қазақ халқының рухани мәдениетінде ерекше орын алатын аспаптардың бірі – қобыз. Қобыз – ғасырлар бойы халқымыздың тарихымен, салт-дәстүрімен және дүниетанымымен бірге жасасып келе жатқан қасиетті музыкалық аспап. Ол тек күй орындауға арналған құрал ғана емес, халқымыздың рухани әлемінің, ұлттық болмысының және даналығының символы болып саналады.

Қобыздың шығу тарихы халқымыздың ұлы ойшылы, күйші әрі абызы Қорқыт атамен тығыз байланысты. Аңыз бойынша, Қорқыт ата мәңгілік өмірді іздеп, өмір мен өлімнің мәнін күй арқылы жеткізген. Ол алғаш рет қобыз жасап, одан шыққан қоңыр үн арқылы адамның жан дүниесін тебірентіп, табиғатпен үндестік тапқан. Сондықтан қазақ халқы қобызды киелі аспап деп ерекше құрметтеген.

Дәстүрлі қобыздың шанағы тұтас ағаштан ойылып жасалады. Оның беті көбінесе түйенің немесе ешкінің терісімен қапталады. Екі ішегі мен ысқышының қылы жылқының қылынан тартылады. Қобыздың үні өзгеше – қоңыр, терең әрі сырлы. Ол адамның көңіл күйін, табиғаттың үнін, даланың тынысын ерекше әсермен жеткізе алады.

Ертеде қобызды көбіне бақсылар мен жыраулар пайдаланған. Олар қобыздың үнін адамның жанын тыныштандыратын, рухани күш беретін қасиетке ие деп есептеген. Кейіннен қобыз халықтық музыка өнерінің ажырамас бөлігіне айналып, кәсіби орындаушылардың сүйікті аспабы болды.

Қазақтың қобыз өнерін дамытуда Ықылас Дүкенұлының еңбегі ерекше. Оның «Жезкиік», «Қоңыр», «Айрауықтың ащы күйі» сияқты күйлері бүгінгі күнге дейін халық арасында кеңінен орындалып келеді. Сонымен қатар қазіргі таңда қобыз өнерін насихаттап жүрген көптеген кәсіби орындаушылар ұлттық өнердің дамуына өз үлестерін қосуда.

Бүгінде қобыз Қазақстанның мәдени мұрасының маңызды бөлігі ретінде бағаланады. Музыкалық оқу орындарында қобыз сыныбы оқытылады, халықаралық және республикалық байқаулар ұйымдастырылып, ұлттық аспапқа деген қызығушылық жылдан-жылға артып келеді.

Қорыта айтқанда, қобыз – қазақ халқының ұлттық мақтанышы, рухани құндылығы мен мәдени мұрасының асыл қазынасы. Оның сырлы үні өткен мен бүгінді жалғап, ұлттық өнеріміздің өміршеңдігін дәлелдейді. Қобызды құрметтеу – ата-бабадан қалған асыл мұраны қастерлеу, ұлттық мәдениетімізді келер ұрпаққа аманат ету.

Айдана СМАЙЛОВА

Шымкент қалалық музейлер бірлестігінің экскурсия жетекшісі

Көрнекі фотосурет ашық көздерден алынды